Kinezyterapia, to jedna z najistotniejszych części rehabilitacji. Aby prawidłowo ją stosować, trzeba wiedzieć, jak ciało reaguje na ruch i co wtedy dzieje się wewnątrz organizmu. Nasze ciało odpowiada na ruch dzięki układowi nerwowemu oraz naturalnym reakcjom tkanek, które chronią i przystosowują się do działania różnych bodźców. Tę reakcję organizmu na ruch nazywamy odczynem tkankowym – jest to suma reakcji organizmu na działanie określonego czynnika.
Jednak pojedyncze ćwiczenie to za mało, żeby poprawić sprawność na dłużej. Aby osiągnąć trwałe efekty – takie jak lepsze samopoczucie, więcej siły i większa odporność – potrzebna jest systematyczność, czyli regularne wykonywanie ćwiczeń.
Ruch i ćwiczenia tj. zabiegi kinezyterapeutyczne, wspierają organizm w odbudowie sił, przystosowaniu się do zmian i naprawie tego, co zostało uszkodzone. Dzięki temu pomagają wrócić do zdrowia i lepiej radzić sobie na co dzień. Bardzo istotne jest aby, kinezyterapia była indywidualna, dobrana do potrzeb Pacjenta.
Czym jest kinezyterapia?
Jak podają Walaszek, Kasperczyk i Magiera: „kinezyterapia (od wyrazów greckich: kinesis – ruch i therapeia – leczenie) oznacza wykorzystanie ruchu dla celów leczniczych. Kinezyterapia oprócz fizykoterapii i masażu jest najważniejszą składową procesu fizjoterapii”
Według Zembatego „KINEZYTERAPIA – wiedza o wykorzystaniu ruchu jako środka leczniczego. Znajduje ona najczęściej zastosowanie w rehabilitacji schorzeń narządu ruchu, choć w terapii innych narządów jej przydatność stale rośnie, choćby ze względów psychologicznych.”
Jej cele to:
· Zapobieganie ograniczeniom ruchomości w stawach poprzez utrzymanie ich elastyczności i prawidłowego zakresu ruchu.
· Przeciwdziałanie osłabieniu mięśni oraz ich zanikowi w wyniku unieruchomienia lub braku aktywności.
· Ograniczanie powstawania obrzęków i poprawa krążenia limfatycznego.
· Przywracanie prawidłowej funkcji stawów, a także odbudowa siły i wytrzymałości mięśniowej.
· Reedukacja nerwowo-mięśniowa, czyli ponowne uczenie ciała prawidłowych wzorców ruchowych.
· Poprawa koordynacji ruchowej i zdolności utrzymania równowagi.
· Korygowanie wad postawy i zapobieganie ich pogłębianiu.
· Wzmacnianie funkcji układu krążeniowo-oddechowego i poprawa tolerancji wysiłku.
· Pobudzanie oraz wspomaganie funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego (OUN).
· Zwiększanie ogólnej sprawności fizycznej i wydolności organizmu.
Podział kinezyterapii
Metody kinezyterapeutyczne
To precyzyjnie opracowane schematy i sposoby prowadzenia ćwiczeń, które są dopasowane do konkretnych potrzeb Pacjentów – zależnie od rodzaju choroby lub problemu zdrowotnego.
Te metody opierają się na nowoczesnych teoriach, które powstały w odpowiedzi na potrzebę zrozumienia, jak rozwój układu nerwowo-mięśniowego i ruch wpływają na powstawanie i leczenie zaburzeń. Ruch jest tu postrzegany jako istotny element oddziałujący na funkcjonowanie całego organizmu – zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie. Wyróżniamy w nich metody edukacyjne np. Petö, czy neurofizjologiczne NDT-Bobath.
Metoda A. Peto
- Przeznaczona dla dzieci powyżej 3 roku życia – kluczowy jest stały kontakt z dzieckiem.
- Nauczanie różnych czynności, głównie ruchowych, takich jak: ubieranie i rozbieranie się, higiena osobista, jedzenie, picie oraz zabawa.
- W pierwszych trzech latach zajęcia odbywają się w domu, a przez kolejne 2–3 lata w ośrodku – w grupie prowadzonej przez jednego terapeutę.
- Metoda ma charakter adaptacyjny, koncentruje się na aspekcie funkcjonalnym i nosi nazwę „nauczania kierowanego”
Usprawnianie neurorozwojowe według Bobath (NDT-Bobath)
- Oparta na obserwacjach Berty Bobath, według których zmiana ułożenia wybranych segmentów ciała (tzw. punktów kluczowych) pozwala wpływać na napięcie mięśniowe i jego rozkład.
- Dzięki temu można:
- hamować nieprawidłowe reakcje odruchowe,
- inicjować i wspierać prawidłowe reakcje posturalne.
Kinezyterapia o działaniu miejscowym (lokalnym)
Jej celem jest maksymalne przywrócenie utraconych funkcji lub uruchomienie lokalnych mechanizmów kompensacyjnych zastępujących funkcje utracone, np. po amputacji kończyny.
Oddziaływanie kinezyterapii miejscowej ogranicza się do narządu ruchu lub obszaru objętego schorzeniem i nie wpływa znacząco na cały organizm.
Podczas ćwiczeń angażuje się nie więcej niż około 30% masy mięśniowej, a częstość skurczów serca i oddechu zazwyczaj nie wzrasta — wyjątkiem są sytuacje emocjonalnego napięcia
Wyróżniam między innymi:
- Ćwiczenia bierne.
- Ćwiczenia czynno-bierne.
- Ćwiczenia samowspomagane.
- Ćwiczenia czynne w odciążeniu.
- Ćwiczenia czynne wolne.
- Ćwiczenia czynne z oporem.
- Ćwiczenia izometryczne.
- Ćwiczenia synergistyczne.
- Ćwiczenia rozluźniające.
Ćwiczenia bierne
Ćwiczenia bierne to ruchy w stawach wykonywane przez terapeutę lub z pomocą aparatu CPM (Continuous Passive Motion – ciągły ruch bierny), bez aktywnego udziału osoby ćwiczącej. Stosuje się je w przypadku braku lub śladowego skurczu mięśni, a także u osób unieruchomionych bądź pozbawionych samodzielnej aktywności ruchowej. Ćwiczenia te można wykonywać również uPacjentów nieprzytomnych, gdyż nie wymagają aktywnego napięcia mięśniowego.
Ich głównym celem jest pobudzenie układu nerwowo-mięśniowego i przygotowanie do ruchu czynnego. Ćwiczenia te służą również poprawie krążenia i odżywienia tkanek, zapobieganiu odleżynom, zachowaniu prawidłowych zakresów ruchu w stawach, a także zachowaniu elastyczności mięśni, więzadeł i torebek stawowych. Dodatkowo pomagają spowolnić procesy odwapnienia kości i ograniczyć zmiany zwyrodnieniowe.
Stosuje się je przede wszystkim przy porażeniach i niedowładach mięśni szkieletowych, spastyczności mięśni, zaburzeniach trofiki tkanek miękkich, konieczności utrzymania prawidłowej długości i elastyczności mięśni oraz nieutrwalonych ograniczeniach ruchomości stawów.
Ćwiczenia czynno-bierne
Ćwiczenia czynno-bierne polegają na tym, że ruch wykonywany jest przez terapeutę, natomiast pacjent aktywnie rozluźnia mięśnie i współpracuje podczas ćwiczenia. Stosuje się je w celu przerwania błędnego koła bólu oraz poprawy koordynacji nerwowo-mięśniowej. Terapeuta pomaga pacjentowi świadomie rozluźnić mięśnie, lecz dolegliwości bólowe lub wzmożone napięcie mogą ograniczać prawidłowy przebieg ruchu.
Ćwiczenia czynno-bierne wykorzystuje się po operacjach rekonstrukcyjnych, w schorzeniach reumatycznych, przy długotrwałym unieruchomieniu kończyn, w przypadku nadmiernego napięcia mięśni związanego z bólem oraz przy utrzymującej się demineralizacji kości, aby zapobiegać pogłębianiu się zmian i wspierać proces usprawniania.
Ćwiczenia samowspomagane
Ćwiczenia samowspomagane polegają na tym, że Pacjent używa siły mięśni zdrowej kończyny, aby wspomóc ruch osłabionej. Może to być wspomaganie kończyny przeciwnej lub górnej dla kończyny dolnej.
Wyróżnia się dwa rodzaje tych ćwiczeń: bezpośrednie, gdy Pacjent sam wspomaga ruch drugą kończyną, oraz pośrednie, gdy używa do tego przyborów lub systemu bloczkowego, np. laseczki lub ręcznika.
Ćwiczenia samowspomagane mają na celu poprawę ruchomości stawów, zmniejszenie napięcia mięśni, pobudzenie krążenia i odżywienie tkanek, a także zapobieganie skutkom bezruchu.
Stosuje się je u osób z chorobami przewlekłymi, ograniczoną ruchliwością stawów oraz w ramach przygotowania do ćwiczeń wolnych lub rozgrzewki przed terapią usprawniającą.
Ćwiczenia czynne w odciążeniu
Ćwiczenia czynne w odciążeniu to metoda rehabilitacji polegająca na samodzielnym wykonywaniu ruchów w stawach przy zmniejszonym ciężarze ćwiczonego segmentu ciała. Odciążenie osiąga się poprzez podwieszenie kończyny, ograniczenie tarcia z podłożem, zanurzenie w wodzie lub podparcie przez terapeutę.
Ich zadaniem jest wzmocnienie mięśni, ochrona przed zanikami, poprawa zakresu ruchu w stawach oraz przeciwdziałanie przykurczom. Wykorzystuje się je przy osłabieniu siły mięśniowej, niecałkowitym zroście kości i uszkodzeniach powierzchni stawowych, gdy konieczne jest ograniczenie tarcia podczas ruchu.
Ćwiczenia czynne wolne
Ćwiczenia czynne wolne polegają na samodzielnym poruszaniu kończyną, tak aby pokonać jej własny ciężar. Pacjent wykonuje je bez użycia przyborów, stąd określenie „wolne”. Stosuje się je, gdy potrafi sam wykonać ruch w pełnym zakresie, pokonując opór masy ćwiczonego odcinka ciała.
Ćwiczenia czynne wolne mają na celu pogłębienie siły i wytrzymałości danych grup mięśni, utrzymanie i poszerzenie zakresu ruchu w stawach, doskonalenie koordynacji ruchowej oraz naukę prawidłowego wykonywania czynnych ruchów.
Do przykładowych ćwiczeń zaliczamy wymachy kończyn dolnych w klęku podpartym czy klasyczne przysiady.
Ćwiczenia czynne z oporem
Ćwiczenia czynne z oporem polegają na tym, że pacjent przezwycięża ciężar ćwiczonego odcinka ciała oraz dodatkowy opór zewnętrzny. Forma ćwiczeń, w której wykorzystuje się opór bezpośredni lub pośredni jako sposób zwiększania efektów treningu.
Aby uzyskać opór pośredni używa się systemów bloczkowo-ciężarkowych. Podczas, gdy przy oporze bezpośrednim korzysta się z hantli, rąk terapeuty, gum, wody lub innych tym podobnych.
Inną formą tych ćwiczeń jest trening oporowy, stosowany m.in. w ćwiczeniach siłowo-wytrzymałościowych według metod takich jak De Lorme’a i Watkinsa.
Ćwiczenia czynne z oporem mają na celu zwiększenie siły i wytrzymałości mięśni oraz osiągnięcie kompensacyjnych przyrostów siły. Stosuje się je w przypadku osłabienia siły mięśni.
Ćwiczenia izometryczne
Ćwiczenia izometryczne opierają się na napinaniu mięśni bez wykonywania ruchu w stawie. Podczas takiego napięcia mięśnie pracują, lecz ich długość się nie zmienia, ponieważ przyczepy pozostają w tej samej odległości.
Wykonując te ćwiczenia mamy na celu zapobieganie zanikom mięśni, zwiększenie ich masy i siły oraz utrzymanie aktywności mięśni w unieruchomionych częściach ciała.
Stosuje się je podczas unieruchomienia, przy zanikach mięśniowych oraz w sytuacjach, gdy ruch w stawie jest przeciwwskazany.
Ćwiczenia rozluźniające
Ćwiczenia rozluźniające mają na celu obniżenie napięcia mięśniowego poprzez przyjęcie właściwej pozycji ciała lub wykonywanie odpowiednio dobranych ruchów.
Ich głównym zadaniem jest nauka świadomego odprężania mięśni i utrzymania ich w stanie spoczynku.
Są niezbędne przed oraz w trakcie ćwiczeń terapeutycznych, gdyż nadmierne napięcie mięśni utrudnia wykonywanie ruchów, powoduje dolegliwości bólowe i nasila reakcje obronne organizmu.
Wyróżnia się rozluźnienie ogólne, obejmujące całe ciało, oraz rozluźnienie miejscowe, dotyczące określonych mięśni lub ich grup.
Kinezyterapia o działaniu ogólnym (Kinezyterapia ogólna)
Kinezyterapia o działaniu ogólnym to forma terapii ruchowej, w której zazwyczaj usprawnia się zdrowe części ciała, które nie zostały dotknięte przez schorzenie.
Dzięki temu organizm odzyskuje równowagę i wspiera regenerację osłabionych narządów.
Regularna kinezyterapia ogólna poprawia kondycję, wzmacnia mięśnie i układ krążenia, co w efekcie przyspiesza powrót do pełnej sprawności.
Zalicza się do niej między innymi: ćwiczenia w wodzie oraz ćwiczenia ogólnousprawniające.
Ćwiczenia w wodzie
Ćwiczenia w wodzie to jedna z najbardziej efektywnych form terapii ruchowej. Środowisko wodne tworzy wyjątkowe warunki, które ułatwiają rehabilitację i regenerację organizmu.
Zanurzenie ciała w wodzie powoduje odciążenie układu ruchu, dzięki czemu stawy są mniej obciążone, a wykonywanie ruchów staje się lżejsze i mniej bolesne. Mięśnie pracują z mniejszym wysiłkiem, co sprzyja bezpiecznemu wzmacnianiu i rozluźnieniu tkanek.
Dodatkowo ciepła woda sprzyja relaksacji, poprawia krążenie i zmniejsza napięcie mięśniowe, dając uczucie komfortu i odprężenia psychicznego. Ruch w wodzie jest też płynniejszy i bardziej naturalny, dlatego świetnie sprawdza się w terapii bólu stawów oraz podczas rekonwalescencji po urazach.
Ćwiczenia ogólnousprawniające
Ćwiczenia ogólnousprawniające to forma aktywności ruchowej mająca na celu poprawę wydolności całego organizmu. Program tych zajęć przebiega podobnie jak lekcja wychowania fizycznego i składa się z trzech etapów: wstępnego, głównego i końcowego.
W części początkowej wykonuje się ruchy, które przygotowują ciało do wysiłku, w głównej realizuje się zadania wzmacniające i usprawniające, a końcowa obejmuje ćwiczenia oddechowe i rozluźniające, pomagające uspokoić organizm po aktywności.
Tego rodzaju ćwiczenia powinien wykonywać każdy Pacjent, niezależnie od rodzaju schorzenia czy poziomu sprawności, jako uzupełnienie terapii specjalistycznej i sposób na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej.
Podstawowym zadaniem tych ćwiczeń jest zwiększenie siły mięśni i podtrzymanie ich wydolności, utrzymanie gibkości oraz swobody ruchów w stawach, polepszenie pracy układów: krwionośnego, oddechowego i nerwowego, a także kształtowanie niezależności, chęci działania i potrzeby aktywności fizycznej.
Zembaty A. Kinezyterapia. Tom 1: Zarys podstaw teoretycznych i diagnostyka kinezyterapii. Kraków: Wydawnictwo Kasper; 2002.
Fiodorenko-Dumas Ż, Baściuk I, Bogut B, Dumas I. Kinezyterapia w praktyce fizjoterapeuty. Wrocław: Górnicki Wydawnictwo Medyczne; 2010
Rosławski A, Skolimowski T. Technika wykonywania ćwiczeń leczniczych. Warszawa: PZWL; 2015.
Kasperczyk T, Magiera L, Mucha D, Walaszek R. Masaż z elementami rehabilitacji. Kraków: REHMED; 2017.
